Wat op het spel staat.

  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_style_default::options() should be compatible with views_object::options() in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
Non-fictieNon-fictie
boek-afbeelding: 
Auteur: 
Philipp Blom
Uitgeverij: 
De Bezige Bij, Amsterdam, 2017
ISBN: 
978 90 234 6508 0

Philipp Bloms moedertaal is het Nederlands, want zijn moeder was Nederlandse, maar hij groeide op in het Duits en studeerde in het Engels. Hij schrijft zelfs eerst zijn boeken in het Engels en vertaalt ze dan in het Duits. Hij schreef romans, libretto, een boek over wijn, wetenschappelijke boeken,… maar is bovenal historicus (docent). Hij schreef een boek over de Verlichting, eentje over de periode vόόr de eerste wereldoorlog, een volgende die zich afspeelde tussen de twee wereldoorlogen en over vandaag). Het is dus bijna vanzelfsprekend dat hij die lijn doortrekt en extrapoleert naar de toekomst. Iets wat trouwens een soort tendens schijnt te zijn bij historici die een “grote geschiedenis“ schrijven en die vanuit dat élan dat ze menen waar te nemen, zich ongerust afvragen hoe de toekomst er wel zou kunnen uitzien (Harari, Francopan, Ferguson,…). Vermits we steeds meer gedicteerd worden door economisch denken, worden historici ook toenemend economische historici en filosofen.

De schrijver geeft ons een breed historisch en economisch overzicht van het verhaal van de Verlichting, de liberale droom, de democratie als voortbrengsel van de markt die nooit “vrij” geweest is. De Europese sociale markteconomie die misschien het meest menselijke kapitalistische systeem was (is..?) dat de geschiedenis heeft voortgebracht, de “American dream” die meer en meer een domme droom bleek, met zijn theorie van elke begeerte bevredigen en zijn theologie van het shoppen… Tot en met de huidige toestand van versnippering van de publieke sfeer, gericht gebruikt voor planmatige, geïndividualiseerde politieke marketing - verspreid langs de sociale media - terwijl de taal verruwt en zich vult met haat en fake berichten waardoor de moeilijke ideeën van de Verlichting dreigen te verstikken.

Wij weten dat ons leven gedomineerd en bepaald wordt door een economisch systeem dat, om te overleven, moét produceren en wel in toenemende mate (groei, groei,…), waardoor er almaar meer dingen geproduceerd worden, ook dingen die we niet nodig hebben. Hierdoor worden wij herleid tot louter consumenten, verplicht om die overconsumptie te kopen. In het huidig economisch kapitalistisch stelsel halen we onze identiteit uit wat we consumeren, kopen, ”hebben”.

Onze maatschappij is zodoende geen maatschappij meer, maar een economie die toenemend energie moet verbruiken, die toenemend vervuilt en die het ecosysteem kapot aan het maken is. We weten dat, maar schijnen te denken “dat geldt niet voor mij” - en we doen daarom weinig of niets. We leven nog altijd met een gedachtepatroon van een post-christelijke maatschappij, we geloven nog dat alles wel goed komt want dat de wereld op een bepaald doel afstevent.

Maar de wereld zoals hij nu is, is ontstaan uit een reeks toevalligheden, toevallig gewonnen of verloren veldslagen, toevallig aan de macht gekomen heersers, huwelijken.  Onze veelgeroemde democratie en de mensenrechten zijn niet de norm, maar een zeldzame historische uitzondering - misschien zelfs van tijdelijke aard. Het heden, zoals het nu bestaat, heeft geen toekomst, en het enige wat het heden geven kan is hoop.… en het zoeken, misschien, naar een substituut voor religieuze waarden.. Groepen vergeten hun gezonde intuïtie en dromen een autoritaire droom, of dromen terug naar een tijd dat er nog zekerheid was, dat men zijn vijand kende. “We knutselen ondertussen maar door en snellen naar een apocalyptisch einde toe…“ Een wijdverspreid gevoel dat nog niet tot begrip gestold is, zegt ons dat we de controle aan het verliezen zijn. Nochtans kunnen wij de gevolgen ervan voor het klimaat veranderen. Nu hebben we nog (net) de mogelijkheid. Politici doen uiteindelijk wat wij willen. Maar dat gebeurt niet. Te weinig mensen willen een radicale verandering. Wij weten dat, maar handelen er niet naar. Nochtans, de “vrije” markt bestaat niet. Ze kan enkel bestaan binnen een bepaalde maatschappij. De vrije markt bestaat in de maatschappij, niet andersom.

Maar het heden mag niet eindigen… Al is dat heden al voorbij en staan enkel de coulissen nog overeind.

De verandering in het klimaat zal een heleboel veranderen (net zoals in de ‘Kleine ijstijd’, waarover Philipp Blom ook een boek schreef). De droogte, eerst rond de gebieden die het kortst bij de evenaar liggen, zal een migratiegolf creëren zoals dat eigenlijk al gebeurd is in Syrië, waar de grootste droogte in 800 jaar reeds een reusachtige golfverhuizing teweegbracht De filosofisch liberale droom komt dus meer en meer in het gedrang.

De mooiste droom die de mens ooit gedroomd heeft, namelijk dat de mens rechten heeft vanaf de geboorte, is een mirakel en ongelooflijk waardevol. Maar deze fantastische droom is nog zeer jong, want ze bestaat pas sinds de 18de eeuw en is nog maar recent algemeen aanvaard. Een droom kan ook weer verdwijnen. De mensenrechten die we “predikten” (en nog prediken) worden opgeëist door de rest van de wereld, met de welvaart die daar blijkbaar deel van uitmaakt.

Een andere bedreiging is de voortsnellende robotisering. Digitalisering zou jobs creëren, tenminste, iedere technische vooruitgang – tegen de toenmalige verwachtingen in – heeft dit altijd gedaan. Maar met dit verschil: computers nu zijn intelligente computers die leren. De machines die gebouwd worden, moeten robots zijn die alles kunnen, zodat zelfs zeer complexe vaardigheden kunnen geautomatiseerd worden. Slimme computers denken, weten alles, verbinden alles, en lijken inzicht te hebben. Dit zal uiteindelijk uitmonden in een grote groep van machteloze, nutteloze mensen. Nutteloos omdat robots het béter kunnen. Machteloos omdat hun arbeid de enige factor was die ze konden gebruiken om zich te laten gelden. Zo’n situatie betekent het einde van de democratie, en deze evolutie is reeds bezig en zelfs zό machtig dat we ze niét kunnen stoppen. Maar misschien zouden we ze wél op het juiste spoor kunnen zetten.

Men zou, bijvoorbeeld, ook dàn nog kunnen kunst maken, zélf willen leren, talen leren spreken, klavier spelen - niét omdat computers dat niet beter kunnen - maar omdat wij zélf, door voetbal te spelen, een berg te beklimmen, van een gedicht te genieten, de dingen ànders kunnen maken. Omdat we zo vertrouwen, moed en andere horizonnen kunnen scheppen, rijker en spannender kunnen leven, iemand anders zijn, groeien als persoon, niet toegeven aan onze meest luie, gemakkelijkste reflexen. Kunst vervult dan de rol van de obsolete geworden religie: ze vervult de behoefte en de noodzaak om de eenzaamheid te doorbreken, anders dan met religie… en het zoeken, misschien, naar een substituut voor religieuze waarden.  Maar democratie werkt traag, slechts een minderheid van de wereldbevolking houdt zich bezig met de vraagstukken van ecologie en robotisering. De beste oplossing voor de mensheid zou misschien een wijze werelddictator zijn…

Wie zal onze situatie veranderen? Enkel 5% denkt er zo over - het overgrote deel van de maatschappij denkt er zelfs helemaal niet aan. Dus moét dit wel een democratisch thema worden - vertrekkende van mensen met een toekomstbeeld.

Dit boek is bedoeld als pamflet, als manifest, om wakker te schudden. Het is een boek dat, uitgaand van de mogelijkheid van het ergste, geschreven is door een “vrolijke pessimist“. Maar dan één die denkt dat we niet terug kunnen en dat “alles op het spel staat.

Geen vrolijk boek maar wél overtuigend “waar” en een must om te lezen.

 

V De Raeymaeker