Kleine anti-geschiedenis van het populisme

  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_style_default::options() should be compatible with views_object::options() in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
Non-fictieNon-fictie
boek-afbeelding: 
Auteur: 
Anton Jäger
Uitgeverij: 
De Geus, 2018
ISBN: 
9789044539493

Ottawa 2016. “Wat bedoelen jullie toch met het woord populist?” vroeg een zichtbaar geïrriteerde President Obama aan de schare Europese verslaggevers die hem wilden doen zeggen dat zijn tegenkandidaat Donald Trump een populist is.
Blijkt dat het woord in de Verenigde Staten helemaal niet zo’n kwalijke bijklank heeft als in Europa. En dat het niet stamt uit een ver Romeins verleden, maar amper 130 jaar geleden voor het eerst werd gebruikt. Namelijk in de VS om de aanhangers van de “People’s Party” te benoemen.  Die partij was in de jaren rond 1900 behoorlijk succesvol. Ze kwam op voor de belangen van kleine boeren en pas bevrijde slaven uit de Zuidelijke staten en loonarbeiders uit het Noorden die allen in hun schamele bestaan bedreigd werden door een elite van bankiers, landeigenaars, handelaars en industriëlen. Niets oneerbaars aan.

Met het verdwijnen van de partij geraakte ook het woord populist in de vergetelheid.

Pas na WOII werd de term van onder het stof gehaald door politicologen en sociologen. Zij trachtten een verklaring te vinden voor de collectieve zinsverbijstering die Europa geteisterd had en tegelijk ook voor een fenomeen van eigen bodem: het McCartyisme.  Hitler, Stalin, Mussolini waren   populisten-avant-la-lettre geweest, zo werd gesteld: demagogisch, anti-pluralistisch, anti-democratisch, fascistisch en racistisch, dat alles in naam van het volk. Het verband met de People’s Party was vér te zoeken. Maar de journalistiek pikte het woord op bij de academici, en deed het ingang vinden bij de publieke opinie - waar de politiek dan weer rekening mee moest houden. En zo was de cirkel rond.

In een reeks kanttekeningen bij het neo-populisme hier en nu, gaat de schrijver op zoek naar de bindende elementen tussen ondermeer het rechts-populisme van Margaret Thatcher, het nationaal populisme van de Le Pen’s, die Republikaner en later het AfD in Duitsland, het tele-populisme van Berlusconi en “het geval” Wilders in Nederland. Hij stelt daarbij vast dat de opkomst van populistische partijen niet toevallig gepaard gaat met een aantal maatschappelijke verschuivingen. Zo is het klassenonderscheid in de maatschappij schijnbaar vervaagd. Het economische begrip “klasse” heeft plaats gemaakt voor het culturele begrip “status”, dat eerder naar prestige, invloed en gezag verwijst. Populisten nemen het graag op voor al wie zich in zijn status bedreigd voelt door een nieuwe, klassenloze elite.

Verder heeft de ontzuiling van de samenleving, hoe heilzaam ze ook mag lijken, nogal wat onverwachte gevolgen. Door het verdwijnen van de levensbeschouwelijke en politieke netwerken, moet ieder voor zich maar op zoek gaan naar nieuwe verbanden om zich een identiteit aan te meten. Het behoren tot een volk of een natie is zo’n verbindende factor. Populistische partijen maken er ons graag attent op.

Tenslotte wijst de schrijver op de toenemende kloof tussen de Europese Unie en haar onderdanen. In de natiestaten mag aan politiek gedaan worden, beslissingen worden in besloten Brusselse kringen genomen. De Grieken mochten het ondervinden. En populisten klagen dit “representatief vacuum” graag aan.

Opmerkelijk wel: geen enkele van de beschreven populistische bewegingen stelt het bestaande economisch-financiële bestel in vraag. Alsof het om een onvermijdelijk natuurverschijnsel gaat.

Wie in dit boek eindelijk eens een sluitende verklaring of zelfs maar een waardig synoniem voor het woord populisme hoopt te vinden, is eraan voor de moeite.  Het kwalificeren van een nieuw maatschappelijk verschijnsel is niet zo simpel als het benoemen van een tot nu onbekend insect.  Daarvoor zijn we met zijn allen te veel betrokken partij.

Ria Sleurs