Harry Kunneman. Werken aan trage vragen.

  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_style_default::options() should be compatible with views_object::options() in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
Non-fictieNon-fictie
boek-afbeelding: 
Auteur: 
Denise Robbesom
Uitgeverij: 
ISVW uitgevers, 2017
ISBN: 
9789492538277

Het eigen levensverhaal in beweging krijgen

 

De Internationale School voor Wijsbegeerte in het Nederlandse Leusden heeft al decennialang naam en faam in verspreiden van filosofisch gedachtegoed voor een iets breder publiek dan het louter academisch georiënteerde. Naast seminaries, workshops en lezingenreeksen, is de ISVW enkele jaren geleden ook begonnen met een eigen uitgeverij. Onder de titel ‘De woorden van…’ krijgt binnen die uitgeefactiviteit nu een serie vorm waarin filosofen via een uitgebreid interview hun leven en denken naar het beoogde publiek toe kunnen overbrengen.

Het deeltje over en met Harry Kunneman, opgesteld door Denise Robbesom, mag van groot belang genoemd worden voor de filosofische en morele praktijk in het algemeen en voor het humanistische denken in het bijzonder. Harry Kunneman is vorig jaar met emeritaat gegaan als hoogleraar aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht, waar hij ook een tijdlang rector van is geweest.

De titel ‘Werken aan trage vragen’ vat uitstekend de kern van wat Kunneman als de taak van de humanistische filosoof ziet. Trage vragen zijn ‘levensvragen die zich niet goed laten versnellen door technische oplossingen’. Die technische oplossingen slaan op een louter rationele en beargumenteerbare aanpak van existentiële of ethische problemen waar mensen mee worstelen. Die benadering schiet voor Kunneman tekort omdat daarmee geen recht wordt gedaan aan de complexiteit van ons mens-zijn. En voor hem zijn mensen ‘het meest ingewikkelde dier dat ooit op aarde heeft rondgelopen’. We zijn zowel tot agressie in staat als tot een zorgzame omgang met anderen. Dat heeft niet het in het minst te maken met onze biologische en evolutionaire erfenis. We kunnen – uiteraard – rationeel denken en handelen, maar we kunnen nooit een biologisch oudere kern die te maken heeft met emoties en lichamelijkheid van ons afschudden, laat staan het zwijgen opleggen.

In de humane wetenschappen, waaronder dus de filosofie, is te lang – en misschien nog altijd – gewerkt met hoog-laag schema’s. Rede staat boven emotie, verstand boven lichaam, cultuur boven natuur, man boven vrouw, mens boven dier. De hoog-laag verhouding tussen al deze termen ging of gaat nagenoeg altijd gepaard met onderdrukking of uitsluiting. Kunneman heeft al veel langer ingezien dat we de mens beter benaderen in termen van continuïteit en complexiteit. We zijn nooit alleen maar rede of alleen maar emotie. En vul het rijtje van hierboven maar verder op die wijze in.
Die manier van denken heeft uiteraard ook gevolgen voor de praktijk, bijvoorbeeld in het geval van moreel consulenten. Het dialogische aspect speelt hier voor Kunneman een zeer grote rol. Dialoog betekent echter ook luisteren. Mensen bijstaan betekent naar hun levensverhaal luisteren. Raadswerk kan mensen helpen het eigen levensverhaal in beweging te krijgen. Bij iemand in de laatste levensfase gaat dat mogelijk over wrok, verdriet of ongenoegen dat kan verholpen worden.

Dat in beweging brengen van vastzittende verhalen kan evengoed worden toegepast op Kunnemans visie op waar het humanisme vandaag voor staat. “Een humanistische universiteit dient het kritisch onderzoek hoog in het vaandel te voeren”, zegt hij. En: “Kritisch onderzoek betekent pluraliseren”. Voor Kunneman heeft het humanisme niet één vaste grondslag. We zijn voortdurend in gesprek en in wat hij noemt ‘waardige strijd’. We kunnen ons de vraag stellen naar wat de grens is van waar wij voor staan in het leven en in de wereld. We dienen echter goed te beseffen dat die grens beweeglijk is. In die zin heeft het humanisme geen grondslag, meent Kunnenman.

Een citaat dat zijn visie treffend samenvat: "Humanisme is voor mij een zich ontwikkelende reflectie op de kernvragen van het leven. Wat geeft ons leven zin en kleur? Hoe moeten we omgaan met verschil? Hoe richten we een rechtvaardige samenleving in? En hoe doen we dat als we uitgaan van het vermogen van mensen om samen te leren ten aanzien van die vragen? Het gaat erom daar inzicht in te verwerven, in gesprek en in leerzame wrijving met anderen".
Dit vertaalt zich ondermeer in een andere omgang met religies. Kunneman heeft het altijd moeilijk gehad met het verketteren van religie door een aantal humanisten. Hij heeft zich dan ook verzet tegen de atheïstische stroming die ‘de neiging (had) om religie en de religieuze tradities te reduceren tot hun meest gewelddadige kanten en te beweren dat dat geweld de essentie is’. Kunneman noemt dat ‘intellectueel sloppy’. Die slordigheid doet ons dan bijvoorbeeld vergeten dat de geschiedenis van het humanisme onlosmakelijk verbonden is met de Griekse filosofie, met het christendom en met de moderne wetenschap. “Met alle drie”, zegt hij. “Je kunt niet het christendom eruit schuiven en zeggen dat we daar niks mee te maken hebben”. Even intellectueel sloppy is het te zeggen dat het allemaal dogmatisch is en intolerant. Die discussie zien we nu opnieuw, geeft Kunneman nog aan, maar dan ‘met de islam in het strafbankje’.

Om het met zijn woorden te zeggen: “Dit boek kan voor leerzame wrijving zorgen”. Kunneman stelt vragen die ertoe doe in de actuele context. En hij reikt antwoorden aan die vastzittende verhalen op gang kunnen brengen.

 


Marc Van den Bossche