De Schepping na Darwin. Over modern creationisme en intelligent design.

  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/modules/node/views_handler_filter_node_status.inc on line 13.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_style_default::options() should be compatible with views_object::options() in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/plugins/views_plugin_style_default.inc on line 24.
Non-fictieNon-fictie
boek-afbeelding: 
Auteur: 
Stefaan Blancke
Uitgeverij: 
ASP, 2017
ISBN: 
978 90 5718 694 3

‘Toch blijven conservatieve christenen tot vandaag volhouden
dat het boek Genesis historisch accuraat is.’ (p.8)

Darwin versus het creationisme? Steeds goed voor een dovemansgesprek op bedenkelijk niveau… Tegelijkertijd lijkt het meer op vechten tegen de bierkaai dan op een constructieve discussie of een galant debat: hard sciëntisme versus vastgeroest dogma in een uitzichtloze bokswedstrijd. Zelfs geen kwestie van welles-nietes meer, maar (kritische) wetenschap versus (naïeve) religie…

Wat is er tegen het creationisme?

In ‘De Schepping na Darwin’ zet Stefaan Blancke alles nog eens op een rij: ‘Van de eerste religieuze reacties op Darwins evolutietheorie over het zogenaamd wetenschappelijk creationisme tot intelligent design’, een overzicht van ‘de meest opvallende creationistische activiteiten in Europa’ en uitleg over ‘waarom creationistische overtuigingen populair blijven, ook al spreekt de wetenschap hen overtuigend tegen.’ (Kaft) Overtuigend? Blijkbaar onvoldoende gezien de koppige aanhang in de VS en andere delen van de wereld. Al ligt dat niet aan de bewijskracht van het darwinisme maar wel aan de religieuze betonnering van de vele creationistische varianten. Geen nieuwe gegevens, inzichten of argumenten in ‘De Schepping na Darwin’. Wel alles wat het creationisme volgens een wetenschappelijke ingesteldheid als larie en apenkool afdoet tot wat hardcore believers en hun fundamentalistisch vasthouden aan dogma’s en pseudowetenschappelijkheid irritant en gevaarlijk maakt. Mij hoef je daarvan allang niet meer te overtuigen…

Wie dan wel?

Hoe win je iemand voor jouw gelijk? (Of zíjn ongelijk?) Niet door losjes te verwijzen naar wat de wetenschappelijke bevindingen zijn. Of wat wetenschappers ervan vinden. Die gezagsdragers moeten zichzelf immers ook nog verantwoorden en als dusdanig (h)erkend worden. Er gaan nogal wat intellectuele en kritische stappen vooraf aan een rotsvast geloof (!) in de onomstotelijke zekerheid van je eigen inzichten en meningen. Zonder dat je dan ook meteen de garantie hebt dat ze je opponent zullen overtuigen. Bekeren is monnikenwerk… Je moet elkaars uitgangspunten en waarheidscriteria minstens willen aanhoren, in overweging nemen en taxeren. Dovemansgesprek? De vraag is of ‘De Schepping na Darwin’ daar omheen gaat…
Herhaaldelijk ondervond Richard Dawkins - notoir darwinist - in confrontaties met naïeve, maar ook onderlegde creationisten (Wendy Wright, Hamza the Muslim, John Lennox, Harun Yahya e.a.), theologen, politici en biologen (tot een hele klas Britse topstudenten van Park High School / London toe!) dat het cruciale breekpunt is: basale uitgangspunten en onverzoenbare aannames! Daar begint het dovemansgesprek…

NOMA

Zullen we er Stephen Jay Gould (‘Rock of Ages, Science and Religion in the fullness of Life’) nog maar eens bijhalen? Dat is volgens sommigen dan wel geen ‘orthodoxe’ evolutionist (“punctuated equilibrium”), maar hij kantte zich zondermeer tegen het creationisme. Jay Gould rekende wetenschap en religie tot twee niet-overlappende expertisevelden: NOMA (Non Overlapping Magisteria). Volgens NOMA bestrijkt de wetenschap het empirisch waarneembare (feiten en theorieën) en religie de zinvragen en morele kwesties. Daar valt veel voor te zeggen, maar veel ook niet. Het gevaar van naïeve creationisten is niet enkel dat ze de wetenschappelijke methode afwijzen en een bevreemdende opvatting over waarheid hebben, dan wel de mikmak van religieus dogmatisme, obscurantisme, godswaan, theocratische aanspraken en morele heteronomie die ze belijden. Verontrustende nonsens. Zeker! Maar met een leger volgelingen… Hoe overtuig je die van hun ongelijk? NOMA misschien? Twee paradigma’s… Twee waarheden? ‘Het zou een mooi compromis geweest zijn, maar tot op vandaag nog steeds onbevredigend en onmogelijk voor de bekvechters, want er is geen overlapping of vergelijk. Leon Festinger in het kwadraat!

Het kind en het badwater?

Toen kwam Intelligent Design (ID) er: de opvatting dat bepaalde kenmerken van het heelal het best worden verklaard als het werk van een Intelligente Ontwerper, onbepaald, bovennatuurlijk en vrijblijvend. Maar juist daarom onwetenschappelijk en gemakkelijk te verwijderen met het Scheermes van Ockham. Cryptische creationisten? Niet helemaal. Toen ID’ers als Michael Behe (“irreducible complexity”), William Dembski (“specified complexity”) en andere Cees Dekker (al zou die zich intussen ‘bekeerd’ hebben) zich als wetenschappelijk aandienden en wezen op de (vermeende) gaten in de evolutietheorie dwongen zij de darwinisten tot extra denkwerk en onderzoek. Op die manier was ID minstens een verdienstelijke agent en katalysator in het falsificatieproces (Karl Popper) dat de evolutietheorie consistenter heeft gemaakt.

Teleologie?

ID bracht ook een minder knullige variant van een teleologisch heelal: geen persoonlijke, aanspreekbare Schepper met een plan en een bestemming, maar wel een doelgerichte bestemming van het heelal. Darwinisten geloven niet in doelgerichtheid en hebben genoeg aan toeval en selectie als scheppende principes. Ze doen planmatigheid en ontwerp rigoureus van de hand: niks ID, superintellect, Schepper, teleologie, punt Ω of welk design ook.
Toch blijft de (schijnbare?) doelgerichtheid van het heelal intrigeren. Komt een mierenhoop louter ‘toevallig’ tot stand? Legt een eekhoorn ‘doelbewust’ een wintervoorraad aan? Misschien wel… Het lijkt erop dat er alvast één (biologisch) wezen over de illusie van design en vrije wil beschikt: homo sapiens maakt plannen en ontwerpt. Er loopt een rode draad van de teleologie van Aristoteles (causa finalis) tot 2500 jaar later Ilya Prigogine en de theorie van het spontaan ontstaan van geordende dissipatieve structuren. Die schijnbare doelgerichtheid van het biologische heelal dacht Richard Dawkins reeds op te lossen met de dynamiek van een ‘selfish gene’. Maar vandaag is er ook ‘Homo deus’ van Yuval Noah Harari: waar komen we vandaan, hoe werden we wie we zijn, waar gaan we naartoe? De schim van Teilhard de Chardin grinnikt: het heelal heeft een richting en misschien een eindpunt in punt Ω. Zou het kunnen?

SKEPP

Onopgeloste kwesties, maar niet meteen het doelwit van deze uitgave. 150 jaar na ‘On the origin of species’ blijft het creationisme populair. Blancke van zijn kant gelooft rotsvast in de kracht van de evolutietheorie en de betrouwbaarheid van de wetenschappelijke methode. Daarin wordt hij gesteund door SKEPP. Dat blijft aanzetten tot meer zelfkritiek op onze diepste overtuigingen en vermeende zekerheden. De studiekring ijvert onverdroten tegen parapsychologie, hypnose, astrologie, homeopathie, wichelroedelopen en andere complottheorieën. En dus ook tegen het creationisme. Zie hiervoor https://skepp.be/nl/levensbeschouwing-evolutie/creationisme
Terecht. Maar ook in deze: om te overtuigen, misschien eerst NOMA overwegen…

 

Karel Van Dinter