De Populist

  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_node_status::operator_form() should be compatible with views_handler_filter::operator_form(&$form, &$form_state) in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_style_default::options() should be compatible with views_object::options() in /home/hvv1b/public_html/sites/all/modules/views/includes/handlers.inc on line 76.
Non-fictieNon-fictie
boek-afbeelding: 
Auteur: 
Benjamin Carter Hett
Uitgeverij: 
Balans, 2018
ISBN: 
978 94 600 3821 1

'The death of democracy. Hitler’s rice to power and the downfall of the Weimar Republic’ luidt de volledige Engelstalige titel van dit boek. Dit geeft het onderwerp van het boek beter weer dan de ingekorte versie.  Ook in het Nederlands krijgt dit werk de uitgewerkte ondertitel mee: ‘Adolf Hitler, de ondergang van de Weimarrepubliek en de opkomst van het Derde Rijk’. 

Het boek handelt zeker over Hitler, maar toch vooral over de omstandigheden waaronder de nazi’s de macht overnamen en de Weimarrepubliek vernietigden.

Benjamin Carter Hett (1965) is een bekend Amerikaans historicus.  Hij is verbonden aan de New York University en gespecialiseerd in de geschiedenis van Duitsland.  Eerder publiceerde hij ‘Burning the Reichstag’, ‘Crossing Hitler’ en ‘Death in the Tiergarten’.

Populisme is een politieke beweging waarin de centrale tegenstelling die tussen ‘het volk’ en ‘de elite’ is, en waarbij de populist de kant van het volk kiest.  Populisme heeft doorgaans een negatieve bijklank omdat het voor politiekers een gemakkelijkheidsoplossing is en de argumentatie meestal niet op doordacht feitenmateriaal gegrondvest is.  Dit boek maakt de kenmerken van een populist overduidelijk: afkeer van het (partij)establishment, het volk wordt op een voetstuk geplaatst en voortdurend aan zijn wil voldaan, een charismatisch leiderschap en voortdurend beroep doen op homogeniteit en vaderlandsliefde.

De vraag die in dit boek centraal staat, is hoe de Weimarrepubliek zo snel kon worden weggevaagd en worden vervangen door het ‘kwaadaardigst regime’ dat de wereld ooit had gezien.  Hett sluit in zijn rijk gedocumenteerd werk geen enkele theorie uit.  Zijn uitvoerig betoog houdt elk antwoord tegen het licht, overweegt de draagkracht en het belang ervan en integreert het vervolgens in de politieke en maatschappelijke ontwikkeling van het Duitsland tussen de twee wereldoorlogen. 
Hij verdedigt dat ‘De populist’ niet het zoveelste werk in de rij is, maar beklemtoont dat er voortdurend nieuwe lagen aan onze kennis over de val van de Weimarrepubliek worden toegevoegd en dat ons begrip van het verleden in elk tijdvak anders wordt ingevuld.  Daarom dient de geschiedenis permanent te worden herdacht en herschreven.

Hett weerlegt de mythe die de Duitsers rond WO I hebben gecreëerd.  Hij richt zich daarbij op de tegenstelling tussen het begin en het einde van de oorlog.  In augustus 1914 stond Duitsland als één man achter keizer Willem II.  In november 1918 was elke Duitser geschokt door de onterende wapenstilstand en de troonsafstand van de keizer.  Hett verduidelijkt dat de Duitse bevolking in beide gevallen het slachtoffer van mythevorming is geworden.  De extatische eenheid van de eerste oorlogsmaanden had nooit bestaan en de zogenaamde dolkstootlegende – de schuld van de nederlaag – was vooral een sluwe truc van de opperbevelhebber von Hindenburg om de waarheid van het ineenstorten van het front te verdoezelen en zijn eigen verantwoordelijkheid op anderen af te wentelen.  Hoe een natie haar verleden ziet, concludeert Hett, is minstens even belangrijk als hoe dat verleden daadwerkelijk is geweest. 
Laag na laag graaft Hett zich een weg door de talloze factoren die tot de val van de Weimarrepubliek hebben bijgedragen.  Zo hamert hij er voortdurend op dat links noch rechts bereid was om elkaar te helpen of compromissen te sluiten.  Men wilde liefst de tegenpartij buitenspel zetten en de eigen machtspositie consolideren.  Hij slaagt erin de politieke intriges en persoonlijke afrekeningen op een strikte tijdlijn voor te stellen.

Uiteraard komt Hitler uitvoerig in beeld als spin in het nazi web.  Hett toont hoe Hitler en zijn propagandisten met het sluipende gif van een in haat en woede gedrenkt populisme sterker op de massa inwerkte dan de rede van de democratie.

Hoewel ‘De populist’ enkel de geschiedenis beschrijft van de Weimarrepubliek vanaf het einde van WO I tot de zomer van 1934, als Hitler zijn macht verstevigde door de moord op de top van de SA en andere oppositiefiguren in de ‘Nacht van de lange messen’, is deze toch bepalend voor de rest van de wereld.  Het wordt duidelijk hoe de oude, democratisch verkozen bestuurders denken om Hitler en zijn nazipartij te kunnen gebruiken in hun eigen belang, maar van het begin af hun ondergang tegemoet gingen.  We mogen niet vergeten dat de wet van maart 1933 die de regering alle macht bezorgde en de facto een einde maakte aan de parlementaire democratie werd ingevoerd met steun van alle conservatieve, katholieke en liberale partijen uit schrik voor de communisten.

De auteur maakt door scherpe karakterschetsen en puntige biografieën, die hij in het lopende verhaal verweeft, goed duidelijk dat in de hoogste politieke kringen van Duitsland veel beïnvloedbare en/of politiek gevaarlijke individuen rondliepen.  Uiteraard springt Hitler hier uit, maar von Hindenburgs rol was ook niet zo eervol als hij zelf liet uitschijnen.  Hett schetst heel duidelijk dat politieke spelletjes dikwijls verkeerd uitdraaiden en dat de conservatieve partijen hier een grote verantwoordelijkheid droegen.

Zoals al zo dikwijls werd aangehaald, is het huidige decennium met de jaren ’30 van de vorige eeuw beangstigend gelijklopend.  Hett toont aan dat we via het verleden veel over de toekomst kunnen leren.  Als we de huidige politiek zien afglijden, kunnen we ons enkel afvragen of we dan zό weinig geleerd hebben van dat verleden. 
Het belang van de geschiedenis in het algemeen en het vak geschiedenis in een schoolopleiding is dan ook allernoodzakelijkst.  Het boek van Hett zou je zo als documentatie en informatieboek in het onderwijs kunnen gebruiken.  Elk hoofdstuk begint met een sfeerscheppend stuk proza dat de inzet van het volgende deel schetst.  Hij slaagt er verder in dit ingewikkeld stuk geschiedenis levendig voor te stellen zodat het hele boek leest als een avonturenroman.

In zijn dankwoord verwijst Hett nadrukkelijk naar de opdracht vooraan in zijn boek: ‘Voor iedereen die strijdt voor vrijheid, mensenrechten, democratie, vrede en tolerantie’.  Laat het ons duidelijk zijn dat dit geen eenvoudige opdracht is, maar de auteur geeft ons daarvoor de volgende wenk mee: “Wij, die na hen komen, hebben één voordeel: we kunnen hen als voorbeeld nemen.”

 

Paul Van Aelst